ภายใต้ความเงียบสงบของทิวเขาและชายฝั่งซับซ้อนในจังหวัดนางาซากิ ซ่อนเรื่องราวความศรัทธาอันยืดหยัดและทรหดที่สุดแห่งหนึ่งในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ เมื่อเอโดะโชกุนประกาศกฎหมายห้ามคริสต์ศาสนาอย่างเด็ดขาดตามนโยบายปิดประเทศ (Sakoku) ในปี ค.ศ. 1614 เหล่าผู้ศรัทธาไม่ได้เพียงถูกเนรเทศหรือทรมาน แต่ถูกบีบให้ต้องเลือกระหว่างการยอมจำนนต่อความตาย หรือการละทิ้งศาสนา ทว่าท่ามกลางความมืดมิด มีกลุ่มคนกลุ่มหนึ่งที่เลือกเส้นทางสายที่สาม นั่นคือการจมลงสู่ใต้ดิน แปลงกายเป็นชาวพุทธและผู้ศรัทธาชินโตในฉากหน้า แต่เก็บรักษาไฟแห่งศรัทธาไว้ในความเงียบสงบนานกว่าสองร้อยห้าสิบปี คนกลุ่มนี้คือ ‘คาคูเร คิริชิตัน’ (Kakure Kirishitan) หรือกลุ่มคริสต์ซ่อนเร้นแห่งญี่ปุ่น
เมื่อศาสนจักรและบาทหลวงถูกไล่ล่าจนหมดสิ้น ชาวคาคูเร คิริชิตัน ได้สร้างระบบความเชื่อและรหัสลับทางวัฒนธรรมขึ้นมาอย่างลึกซึ้ง พวกเขาสวดบท prayers ภาษาละตินและโปรตุเกสที่ถูกส่งต่อปากต่อปากจนกลมกลืนกับท่วงทำนองภาษาญี่ปุ่นดั้งเดิม ออกแบบสัญลักษณ์ซ่อนเร้นในของใช้อย่างป้ายวิญญาณพุทธ และประดิษฐ์ ‘Maria Kannon’ หรือรูปสลักพระแม่มารีที่พรางกายในคราบเจ้าแม่กวนอิม ความตื่นตะลึงครั้งใหญ่ที่สุดเกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1865 เมื่อกลุ่มชาวบ้านจากหมู่บ้านซุโอโตเมะเดินเข้าไปหาบาทหลวงฝรั่งเศส ณ โบสถ์โออูระ แล้วกระซิบความลับที่เก็บซ่อนมาเจ็ดชั่วอายุคนว่า ‘หัวใจของพวกเราเหมือนกับหัวใจของท่าน’
การเดินทางตามรอยประวัติศาสตร์คริสต์ซ่อนเร้นในนางาซากิและอามากุสะ ไม่ใช่เพียงการเที่ยวชมสถาปัตยกรรมโบสถ์ หรือสถานที่ที่ได้รับการยกย่องให้เป็นมรดกโลก UNESCO หากแต่เป็นการก้าวเข้าไปในพื้นที่ประวัติศาสตร์ที่เต็มไปด้วยจิตวิญญาณ บาดแผล และคำถามอันยิ่งใหญ่เกี่ยวกับขีดจำกัดแห่งความยึดมั่นของมนุษย์
จากนันบังสู่การเงียบเสียง: ชวนถอดรหัสยุทธศาสตร์เอาตัวรอด 250 ปีใต้เงามืด
คริสต์ศาสนาเข้าสู่ญี่ปุ่นเป็นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1549 โดยนักบุญฟรังซิส เซเวียร์ (Francis Xavier) ผ่านเส้นทางการค้า ‘นันบัง’ (Nanban Trade) ในยุคแรกเริ่ม ไดเมียวและเจ้าเมืองทางตอนใต้ของคิวชูต้อนรับศาสนาใหม่นี้ด้วยเหตุผลทั้งทางศรัทธาและประโยชน์ทางการค้าอาวุธและสินค้าจากตะวันตก จนกระทั่งศูนย์กลางความศรัทธาเติบโตอย่างรวดเร็วในนางาซากิ มีผู้เข้าเป็นคริสตศาสนิกชนนับแสนคน อย่างไรก็ตาม เมื่อโชกุนโตโยโตมิ ฮิเดโยชิ และต่อมาคือตระกูลโทกูงาวะก้าวขึ้นสู่อำนาจ ศาสนาคริสต์กลับถูกมองว่าเป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงทางการเมืองและการปกครองแบบศักดินา
ในปี ค.ศ. 1614 คำสั่งห้ามศาสนาคริสต์ถูกประกาศใช้อย่างเด็ดขาด นำไปสู่การขับไล่บาทหลวง การทำลายโบสถ์ และการบังคับใช้วิธีทดสอบความจงรักภักดีอย่าง ‘ฟูมิเอะ’ (Fumi-e) ซึ่งเป็นแผ่นโลหะสลักภาพพระเยซูหรือพระแม่มารี ให้ชาวบ้านทุกคนต้องใช้เท้าเหยียบลงไปเพื่อพิสูจน์ว่าตนไม่ใช่คริสเตียน ผู้ที่ปฏิเสธจะถูกลงโทษอย่างทรมานและประหารชีวิต ชนวนเหตุการกบฏชิมาบาระ (Shimabara Rebellion ค.ศ. 1637–1638) ซึ่งนำโดยกลุ่มเกษตรกรและซามูไรไร้นายที่นับถือศาสนาคริสต์ ยิ่งทำให้รัฐบาลโชกุนกวาดล้างลัทธิคริสต์อย่างถอนรากถอนโคน และปิดประเทศ (Sakoku) ยาวนานกว่า 200 ปี
เพื่อความอยู่รอด ชาวคาคูเร คิริชิตัน จึงต้องเปลี่ยนวิถีชีวิตไปโดยสิ้นเชิง เมื่อไม่มีบาทหลวงคอยประกอบพิธี พวกเขาได้ตั้งระบบผู้นำชุมชนขึ้นมาดูแลกันเอง โดยแบ่งหน้าที่เป็นผู้ดูแลปฏิทินศาสนา (Chokata) และผู้ทำพิธีศีลล้างบาป (Osuzukata) บทสวดภาษาละตินและโปรตุเกสถูกปรับแปลงให้สวดสั้นๆ เรียกว่า ‘โอราโช’ (Orasho) ซึ่งถ่ายทอดผ่านปากต่อปากจากรุ่นสู่รุ่นจนกลายสภาพเป็นท่วงทำนองท่องจำที่ภายนอกฟังดูคล้ายบทสวดพุทธศาสนา
ถอดรหัสปริศนาสัญลักษณ์ศิลปะ: Maria Kannon และศิลปะแห่งการอำพราง
หลักฐานเชิงรูปธรรมที่ทรงคุณค่าและสะท้อนถึงภูมิปัญญาในการเอาตัวรอดของชาวคาคูเร คิริชิตัน คือการประดิษฐ์สัญลักษณ์ลับเพื่อซ่อนความเชื่อไว้ในชีวิตประจำวัน สิ่งที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดคือ ‘Maria Kannon’ หรือรูปสลักพระกวนอิมอุ้มเด็ก ซึ่งทำจากเครื่องปั้นดินเผาขาวเต๋อฮว่าของจีน หรือไม้แกะสลักท้องถิ่น ในสายตาของเจ้าหน้าที่รัฐ นี่คือรูปเคารพตามพุทธศาสนา แต่สำหรับชาวคริสต์ซ่อนเร้น เด็กในอ้อมแขนคือพระกุมารเยซู และองค์เจ้าแม่กวนอิมคือพระแม่มารี บางองค์มีการแอบสลักรอยกากบาทไว้ที่ฐานหรือด้านหลังของรูปสลักอย่างแยบยล
นอกจากรูปสลักแล้ว ยังมีการพรางกากบาทไว้ในของใช้อื่นๆ เช่น ป้ายวิญญาณบรรพบุรุษ (Ihai) ที่มีการซ่อนร่องรอยกากบาทไว้ภายในโครงไม้ หรือการสลักรูปกากบาทซ่อนไว้ในลวดลายกระจก ด้านหลังตู้บูชาพุทธ (Butsudan) และหิ้งชินโต (Kamidana) ตลอดจนการใช้เปลือกหอยหัวใจ (Heart-cockle shell) ที่ชาวประมงในเขตซากิสึพบในทะเล ซึ่งมีลวดลายธรรมชาติคล้ายกากบาทมาใช้เป็นสิ่งแทนความศรัทธาในการประกอบพิธีลับใต้แสงตะเกียง
หมุดหมายมรดกโลก UNESCO: จากโบสถ์โออูระ ถึงวิถีชีวิตชาวประมงแห่งซากิสึ
กลุ่มสถานที่มรดกโลก UNESCO ในชื่อ ‘Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region’ ประกอบด้วยสถานที่ประวัติศาสตร์ 12 แห่ง ซึ่งกระจายตัวอยู่ในจังหวัดนางาซากิและคุมาโมโตะ แต่ละแห่งสะท้อนเรื่องราวต่างช่วงเวลาของการซ่อนเร้นและการฟื้นคืนศรัทธา
หมุดหมายสำคัญแรกคือ โบสถ์โออูระ (Oura Cathedral) ในตัวเมืองนางาซากิ สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1864 โดยบาทหลวงฝรั่งเศสเพื่ออุทิศแก่ 26 มารดาและมหาไถ่แห่งญี่ปุ่น โบสถ์ไม้สไตล์กอธิกที่เก่าแก่ที่สุดในญี่ปุ่นแห่งนี้ คือสถานที่เกิดเหตุการณ์ ‘การค้นพบชาวคริสต์ซ่อนเร้น’ ในปี ค.ศ. 1865 เมื่อกลุ่มชาวบ้านซุโอโตเมะแอบเข้ามาพบบาทหลวงเบอร์นาร์ด เปอติฌ็อง แล้วเปิดเผยตัวตนว่าพวกเขารักษาสุดยอดความเชื่อนี้ไว้มายาวนาน 250 ปี ซึ่งสภาศาสนจักรยกย่องให้เป็นปาฏิหาริย์แห่งตะวันออก
ห่างออกไปทางตอนเหนือ คือ เขตโซโตเมะ (Sotome) พื้นที่ชายฝั่งทะเลอันโดดเดี่ยวซึ่งในอดีตเป็นหลบภัยอันเงียบสงบของชาวคริสต์ซ่อนเร้น ปัจจุบันยังมีโบสถ์ชิตสึ (Shitsu Church) และโบสถ์โอโนะ (Ono Church) ที่สร้างด้วยผนังหินท้องถิ่นกลมกลืนกับทิวทัศน์ธรรมชาติตามแนวภูเขา และอีกหนึ่งจุดหมายที่ไม่ควรพลาดคือ หมู่บ้านซากิสึ (Sakitsu Village) ในเกาะอามากุสะ จังหวัดคุมาโมโตะ หมู่บ้านชาวประมงโบราณที่โบสถ์ซากิสึถูกสร้างขึ้นตรงจุดที่เป็นบ้านของอดีตผู้นำชุมชน และมีการปูพื้นภายในด้วยเสื่อทาทามิ สะท้อนการผสมผสานวัฒนธรรมญี่ปุ่นดั้งเดิมเข้ากับสถาปัตยกรรมตะวันตกได้อย่างสมบูรณ์แบบ